Το πάγκρεας είναι ένας επιμήκης, μικτός αδένας του πεπτικού συστήματος, ο οποίος έχει τόσο εξωκρινή όσο και ενδοκρινή λειτουργία. Συμμετέχει στην πέψη των τροφών και στη ρύθμιση της γλυκόζης του αίματος.
Θέση και γενικά χαρακτηριστικά
- Βρίσκεται στην άνω κοιλιακή χώρα, πίσω από το στομάχι.
- Είναι κυρίως οπισθοπεριτοναϊκό όργανο.
- Εκτείνεται από την αγκύλη του δωδεκαδακτύλου έως την περιοχή του σπλήνα.
- Έχει μήκος περίπου 15–20 cm και βάρος περίπου 70–100 g στους ενήλικες.
- Έχει μαλακή σύσταση και λοβιώδη μορφολογία.
Ανατομικά τμήματα
- Κεφαλή
Είναι το ευρύτερο τμήμα και βρίσκεται μέσα στην καμπύλη του δωδεκαδακτύλου. Κοντά της πορεύεται ο χοληδόχος πόρος.
- Αυχένας
Είναι το στενό τμήμα που βρίσκεται μπροστά από τη συμβολή της άνω μεσεντέριας φλέβας με τη σπληνική φλέβα, η οποία σχηματίζει την πυλαία φλέβα.
- Σώμα
Εκτείνεται προς τα αριστερά, πίσω από το στομάχι, και βρίσκεται κοντά σε μεγάλα αγγεία, όπως η αορτή.
- Ουρά
Είναι το αριστερό άκρο του παγκρέατος και φτάνει κοντά στην πύλη του σπλήνα. Περιέχει σχετικά μεγάλη συγκέντρωση νησιδίων του Langerhans.
Παγκρεατικοί πόροι:
- Κύριος παγκρεατικός πόρος (Wirsung): μεταφέρει το παγκρεατικό υγρό προς το δωδεκαδάκτυλο.
- Επικουρικός παγκρεατικός πόρος (Santorini): όταν υπάρχει και είναι βατός, μπορεί να παροχετεύει μέρος των εκκρίσεων στο δωδεκαδάκτυλο.
Ο κύριος παγκρεατικός πόρος συνήθως ενώνεται με τον κοινό χοληδόχο πόρο και εκβάλλει στη μείζονα δωδεκαδακτυλική θηλή, μέσω της ηπατοπαγκρεατικής λήκυθου (λήκυθος του Vater), υπό τη ρύθμιση του σφιγκτήρα του Oddi.
Ιστολογία του παγκρέατος
Το πάγκρεας αποτελείται από δύο κύριες λειτουργικές μονάδες
- Εξωκρινής μοίρα
Αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος του οργάνου. Περιλαμβάνει τα παγκρεατικά αδενικά ακίνια, τα οποία παράγουν πεπτικά ένζυμα, και το σύστημα των πόρων, που μεταφέρει τις εκκρίσεις στο έντερο.
- Ενδοκρινής μοίρα
Αποτελείται από τα νησίδια του Langerhans, μικρές ομάδες κυττάρων που εκκρίνουν ορμόνες απευθείας στην κυκλοφορία του αίματος.
Βασικοί τύποι ενδοκρινικών κυττάρων
| Τύπος κυττάρου | Ορμόνη | Κύρια δράση |
| Β-κύτταρα (β) | Ινσουλίνη | Μειώνει τη γλυκόζη του αίματος |
| Α-κύτταρα (α) | Γλυκαγόνη | Αυξάνει τη γλυκόζη του αίματος |
| Δ-κύτταρα (δ) | Σωματοστατίνη | Αναστέλλει την έκκριση ορισμένων ορμονών |
| PP-κύτταρα | Παγκρεατικό πολυπεπτίδιο | Συμμετέχει στη ρύθμιση της παγκρεατικής έκκρισης και της γαστρεντερικής λειτουργίας |
Φυσιολογία του παγκρέατος
Η φυσιολογία του παγκρέατος διακρίνεται σε εξωκρινή και ενδοκρινή λειτουργία.
Α. Εξωκρινής λειτουργία – Πέψη
Το πάγκρεας παράγει παγκρεατικό υγρό, το οποίο περιέχει πεπτικά ένζυμα και διττανθρακικά ιόντα.
| Ένζυμο ή έκκριμα | Λειτουργία |
| Παγκρεατική αμυλάση | Διασπά το άμυλο και άλλους σύνθετους υδατάνθρακες |
| Παγκρεατική λιπάση | Διασπά τα τριγλυκερίδια σε λιπαρά οξέα και μονογλυκερίδια |
| Θρυψίνη και χυμοθρυψίνη | Διασπούν τις πρωτεΐνες σε μικρότερα πεπτίδια |
| Καρβοξυπεπτιδάσες | Απομακρύνουν αμινοξέα από τα άκρα πεπτιδίων |
| Νουκλεάσες | Διασπούν τα νουκλεϊκά οξέα |
| Διττανθρακικά | Εξουδετερώνουν το όξινο γαστρικό περιεχόμενο στο δωδεκαδάκτυλο |
Σημαντικό: Η θρυψίνη και αρκετές άλλες πρωτεάσες παράγονται ως ανενεργά πρόδρομα ένζυμα (ζυμογόνα). Αυτό προστατεύει το πάγκρεας από την αυτοπέψη. Η θρυψίνη ενεργοποιείται στο λεπτό έντερο από την εντεροπεπτιδάση και στη συνέχεια ενεργοποιεί άλλα ζυμογόνα.
Ρύθμιση της εξωκρινούς έκκρισης
- Χολοκυστοκινίνη (CCK): εκκρίνεται από το λεπτό έντερο μετά την παρουσία λιπών και πρωτεϊνών και διεγείρει κυρίως την έκκριση πεπτικών ενζύμων.
- Σεκριτίνη: εκκρίνεται όταν το όξινο περιεχόμενο φτάνει στο δωδεκαδάκτυλο και διεγείρει την έκκριση υγρού πλούσιου σε διττανθρακικά.
- Πνευμονογαστρικό νεύρο: μέσω της παρασυμπαθητικής διέγερσης ενισχύει την παγκρεατική έκκριση, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της λήψης τροφής.
Β. Ενδοκρινής λειτουργία – Ρύθμιση της γλυκόζης
Η ενδοκρινής μοίρα διατηρεί τη γλυκόζη του αίματος μέσα σε κατάλληλα φυσιολογικά όρια.
Αύξηση γλυκόζης αίματος:
- Β-κύτταρα → Ινσουλίνη
- Αυξημένη πρόσληψη γλυκόζης από μυς και λιπώδη ιστό, αυξημένη αποθήκευση γλυκογόνου και μειωμένη ηπατική παραγωγή γλυκόζης.
- Μείωση της γλυκόζης αίματος
- Α-κύτταρα → Γλυκαγόνo
- Το ήπαρ αυξάνει τη διάσπαση του γλυκογόνου και τη γλυκονεογένεση, απελευθερώνοντας γλυκόζη στο αίμα.
- Αύξηση της γλυκόζης αίματος
Οι δύο ορμόνες λειτουργούν συμπληρωματικά, συμβάλλοντας στην ομοιόσταση της γλυκόζης.
Συνοπτική σύγκριση των δύο λειτουργιών
| Χαρακτηριστικό | Εξωκρινής μοίρα | Ενδοκρινής μοίρα |
| Κυτταρική δομή | Ακίνια και πόροι | Νησίδια Langerhans |
| Προϊόντα | Ένζυμα και διττανθρακικά | Ορμόνες |
| Οδός έκκρισης | Μέσω πόρων στο δωδεκαδάκτυλο | Απευθείας στο αίμα |
| Κύρια λειτουργία | Πέψη τροφών | Ρύθμιση γλυκόζης και μεταβολισμού |
| Σημαντικές διαταραχές | Παγκρεατίτιδα, εξωκρινής ανεπάρκεια | Σακχαρώδης διαβήτης |
Κλινική σημασία
Η ανατομία και η φυσιολογία του παγκρέατος εξηγούν σημαντικές παθολογικές καταστάσεις:
- Οξεία και χρόνια παγκρεατίτιδα: φλεγμονή του παγκρέατος, η οποία μπορεί να επηρεάσει την πέψη και, σε προχωρημένες περιπτώσεις, την ενδοκρινή λειτουργία.
- Σακχαρώδης διαβήτης: διαταραχή της ρύθμισης της γλυκόζης λόγω έλλειψης ινσουλίνης, αντίστασης στη δράση της ή συνδυασμού τους.
- Εξωκρινής παγκρεατική ανεπάρκεια: μειωμένη παραγωγή ή διαθεσιμότητα πεπτικών ενζύμων, που μπορεί να οδηγήσει σε δυσαπορρόφηση, στεατόρροια και απώλεια βάρους.
- Καρκίνος του παγκρέατος: όγκος που εμφανίζεται συχνά στην κεφαλή του οργάνου και μπορεί να προκαλέσει απόφραξη του χοληδόχου πόρου και ίκτερο.
Κύριες χειρουργικές παθήσεις
Α. Κακοήθεις παθήσεις
- Αδενοκαρκίνωμα παγκρέατος: ο συχνότερος εξωκρινής κακοήθης όγκος. Εντοπίζεται συχνότερα στην κεφαλή του παγκρέατος.
- Κυστικοί όγκοι με κακοήθη δυναμικό: όπως τα ενδοπορικά θηλώδη βλεννώδη νεοπλάσματα (IPMN) και τα βλεννώδη κυστικά νεοπλάσματα (MCN).
- Νευροενδοκρινείς όγκοι: μπορεί να είναι λειτουργικοί ή μη λειτουργικοί και ποικίλλουν ως προς τη βιολογική συμπεριφορά τους.
- Άλλοι όγκοι: όπως το συμπαγές ψευδοθηλώδες νεόπλασμα και σπανιότεροι κακοήθεις όγκοι.
Β. Καλοήθεις και προκαρκινικές παθήσεις
- Ορώδη κυσταδενώματα.
- Ορισμένα IPMN και MCN με χαρακτηριστικά αυξημένου κινδύνου.
- Συμπτωματικές κύστεις και άλλες εστιακές βλάβες.
- Καλοήθεις όγκοι που προκαλούν απόφραξη ή συμπίεση γειτονικών οργάνων.
Δεν χρειάζονται όλες οι παγκρεατικές κύστεις χειρουργείο. Σε αρκετές περιπτώσεις ενδείκνυται παρακολούθηση με απεικονιστικό έλεγχο.
Γ. Φλεγμονώδεις παθήσεις
- Χρόνια παγκρεατίτιδα: μπορεί να προκαλέσει χρόνιο πόνο, απόφραξη του παγκρεατικού πόρου, χοληφόρα απόφραξη και επιπλοκές.
- Οξεία νεκρωτική παγκρεατίτιδα: η χειρουργική ή ενδοσκοπική παρέμβαση απαιτείται σε επιλεγμένες περιπτώσεις, κυρίως για μολυσμένη νέκρωση ή άλλες σοβαρές επιπλοκές.
- Ψευδοκύστη παγκρέατος: μπορεί να χρειαστεί παροχέτευση όταν είναι συμπτωματική ή παρουσιάζει επιπλοκές.
- Περιχαρακωμένη νέκρωση (walled-off necrosis): ενδέχεται να απαιτήσει ενδοσκοπική, διαδερμική ή χειρουργική παροχέτευση.
Βασικές χειρουργικές επεμβάσεις
Α. Παγκρεατοδωδεκαδακτυλεκτομή (επέμβαση Whipple)
Εφαρμόζεται κυρίως σε εξαιρέσιμους όγκους της κεφαλής του παγκρέατος και της περιοχής της ληκύθου του Vater. Αφαιρούνται η κεφαλή του παγκρέατος, το δωδεκαδάκτυλο, η χοληδόχος κύστη και τμήμα του χοληδόχου πόρου, με ενδεχόμενη αφαίρεση και άλλων γειτονικών δομών.
Β. Περιφερική παγκρεατεκτομή
Αφαίρεση του σώματος και της ουράς του παγκρέατος. Συχνά συνοδεύεται από σπληνεκτομή, ανάλογα με την ένδειξη και τον τύπο του όγκου.
Γ. Ολική παγκρεατεκτομή
Αφαίρεση ολόκληρου του παγκρέατος, τμήματος του στομάχου και χοληδόχου κύστης σε επιλεγμένες περιπτώσεις. Συνεπάγεται μόνιμη ανάγκη χορήγησης ινσουλίνης και παγκρεατικών ενζύμων.
Δ. Κεντρική παγκρεατεκτομή
Επεμβάσεις διατήρησης παγκρεατικού ιστού, κατάλληλες για συγκεκριμένες καλοήθεις ή χαμηλής κακοήθους δυναμικότητας βλάβες.
Προεγχειρητικός διαγνωστικός έλεγχος
Περιλαμβάνει:
- Αξονική τομογραφία με ειδικό παγκρεατικό πρωτόκολλο.
- Μαγνητική τομογραφία και MRCP για την αξιολόγηση των παγκρεατικών και χοληφόρων πόρων.
- Ενδοσκοπικό υπερηχογράφημα (EUS), με βιοψία όταν ενδείκνυται.
- Εργαστηριακές εξετάσεις, όπως ηπατική λειτουργία, γλυκόζη και
CA 19-9
- Εκτίμηση της εξαιρεσιμότητας του όγκου και της σχέσης του με τα μεγάλα αγγεία, καθώς και έλεγχο για μεταστάσεις όταν υπάρχει υποψία κακοήθειας.
Πιθανές μετεγχειρητικές επιπλοκές
- Παγκρεατικό συρίγγιο.
- Αιμορραγία και ενδοκοιλιακή λοίμωξη.
- Καθυστερημένη γαστρική κένωση.
- Εξωκρινής παγκρεατική ανεπάρκεια και δυσαπορρόφηση.
- Νέος ή επιδεινούμενος σακχαρώδης διαβήτης.
Η αντιμετώπιση των σύνθετων παθήσεων γίνεται κατά προτίμηση σε εξειδικευμένα κέντρα παγκρεατικής χειρουργικής, με διεπιστημονική συνεργασία χειρουργών, γαστρεντερολόγων, ακτινολόγων, παθολογοανατόμων και ογκολόγων.
Άλλες επεμβάσεις και θεραπείες
Ανάλογα με την πάθηση, μπορεί να χρειαστούν επίσης:
- Παροχέτευση παγκρεατικής ψευδοκύστης: Απομάκρυνση του υγρού από μια συλλογή, συχνά ενδοσκοπικά και όχι με ανοικτό χειρουργείο.
- Επεμβάσεις για χρόνια παγκρεατίτιδα: Αποσυμφόρηση του παγκρεατικού πόρου ή αφαίρεση τμήματος του οργάνου, ανάλογα με την περίπτωση.
- Ενδοσκοπικές παρεμβάσεις: Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιείται ενδοσκόπιο για την αντιμετώπιση στενώσεων, λίθων ή συλλογών.
